Benim Adım Kırmızı

چند روز پيش ترجمه‌ی انگليسی رمان «نام من قرمز است» اورهان پاموک را تمام کردم. کتاب معرکه‌ای‌ست. خيلی وقت بود که از خواندن رمان اين‌قدر لذت نبرده بودم (آخرين رمان خوبی که خواندم Shadow Lines آميتاو گوش بود، ولی «قرمز» چيز ديگری‌ست). گير بياوريدش و بخوانيدش. اگر ترکی بلديد خوشا به‌حالتان. اگر نه ترجمه‌ی انگليسی‌اش خيلی خوب و روان است. بعيد می‌دانم بشود به فارسی چاپش کرد، مگر با سلاخی‌های زيادی که کتاب را کاملآ بی‌مزه خواهد کرد.

به طور خلاصه، «نام من قرمز است» داستان تعدادی نقاش مينياتور در استانبول در قرن شانزدهم است – زمان شاه عباس صفوی و مراد سوم، سلطان عثمانی. سلطان سفارش کتابی داده که به‌طور مخفی به‌عنوان هديه‌ای برای يکی از مقامات ونيز تهيه شود تا عظمت سلطان و امپراطوريش را به‌ رخ او بکشد. مشکل اين است که نقاشی‌های مينياتور اين کتاب، که شايعه شده به‌سبک «فرنگی» کشيده شده‌اند، به‌نظر بعضی کفرآميزند. در نتيجه، و به‌دليل رقابت‌ها و حسادت‌های بين نقاش‌ها و نگارگران، همان اول قصه يک نگارگر سرش به سنگ کوبيده می‌شود و جنازه‌اش به ته چاه پرتاب می‌شود. بخشی از رمان قصه‌ی جنايی‌ست، بخشی قصه‌ی عاشقانه، پاره‌ای تأملات فلسفی، و قسمتی هم توصيف اعجاب‌برانگيز نقاشی‌های مينياتوری و حکايات خالقانشان (بعضی از اين مينياتورها را در صفحه‌ی ناشر کتاب همراه با توضيحات پاموک ببينيد). و مهم‌تر از همه اين‌که کتاب فوق‌العاده خنده‌داری‌ست.

«نام من قرمز است» راوی ثابت ندارد. هر فصل از زبان يکی از شخصيت‌های داستان روايت شده. هرکدام از اين راوی‌ها افکار و احساسات و گفته‌ها و ديده‌ها و شنيده‌هايشان را تعريف می‌کنند، و هر از چندی خواننده را مستقيمآ مخاطب قرار می‌دهند (تو که داری اين را می‌خوانی، حتمآ الآن به شک افتاده‌ای که نکند قاتل من باشم!). داستان به تدريج با روايت اشخاص مختلف پيش می‌رود. مثلآ اگر قرار است «شکوره»، دختر زيباروی مؤلف کتاب سلطان، با «سياه» مردی که عاشقش است گفت‌وگو کند، در يک فصل ماجرا را از زبان شکوره می‌شنويم، و در فصل بعد بقيه‌ی داستان را از زبان سياه. ولی از اين هم بهتر اين است که پاموک قصه‌ی خود را به دنيای «واقعی» زندگان محدود نمی‌کند. فصل اول از زبان مقتول است که مرگ خود را و افکار و احساستش را بعد از مرگ تعريف می‌کند. اين چند خط اول را ببينيد:

I am nothing but a corpse now, a body at the bottom of a well. Though I drew my last breath long ago and my heart has stopped beating, no one, apart from that vile murderer, knows what’s happened to me. As for that wretch, he felt for my pulse and listened for my breath to be sure I was dead, then kicked me in the midriff, carried me to the edge of the well, raised me up and dropped me below. As I fell, my head, which he’d smashed with a stone, broke apart; my face, my forehead and cheeks, were crushed; my bones shattered, and my mouth filled with blood.

For nearly four days I have been missing: My wife and children must be searching for me; my daughter, spent from crying, must be staring fretfully at the courtyard gate. Yes, I know they’re all at the window, hoping for my return.

صحنه‌های خشونت، و صحنه‌های مرگ، اين‌قدر زيبا در اين کتاب توصيف شده‌اند که آدم می‌خواهد صد بار بخواندشان. انگار داستان هر مرگی خودش يک مينياتور است، و جزئياتش خطوط و رنگ‌آميزی و نگارگری يک برگ زرين.

يکی از شخصيت‌های مورد علاقه‌ی من در رمان پرده‌خوانی‌ست که در قهوه‌خانه قصه می‌گويد. در هرکدام از فصل‌هايی که از زبان پرده‌خوان روايت شده‌اند، يکی از نقاشان مينياتوريست طرحی روی کاغذ می‌کشد و پرده‌خوان به آن طرح جان می‌بخشد و از زبان او سخن می‌گويد. به اين ترتيب، در يک فصل سگی استانبولی با مردم قهوه‌خانه (و ما که کتاب را می‌خوانيم) گفت‌وگو می‌کند، در فصل ديگر يک اسب جنگی، جايی يک زن، جايی شيطان، جايی دو درويش، جای ديگر خود مرگ، و در يک فصل رنگ قرمزی که برای طرح‌های مينياتور استفاده می‌شود.

فصل سگ شاهکار است. اين يک قسمت را بخوانيد و بعد به رحمت خدا می‌سپارمتان:

As you can doubtless tell, dear friends, my canines are so long and pointed they barely fit into my mouth. I know this gives me a menacing appearance, but it pleases me. Noticing the size of my teeth, a butcher once had the gall to say, “My God, that’s no dog at all, it’s a wild boar!”

I bit him so hard on the leg that my canines sank right through his fatty flesh to the hardness of his thighbone. For a dog, you see, nothing is as satisfying as sinking his teeth into his miserable enemy in a fit of instinctual wrath. When such an opportunity presents itself, that is, when my victim, who deserves to be bitten, stupidly and unknowingly passes by, my teeth twinge and ache in anticipation, my head spins with longing and without even meaning to, I emit a hair-raising growl.

I’m a dog, and because you humans are less rational than I, you’re telling yourselves, “Dogs don’t talk.” Nevertheless, you seem to believe a story in which corpses speak and characters use words they couldn’t possibly know. Dogs do speak, but only to those who know how to listen.

نه جان شما بايد اين يکی را هم بخوانيد:

In the lands of the infidel Franks, the so-called Europeans, every dog has an owner. These poor animals are paraded on the streets with chains around their necks, they’re fettered like the most miserable of slaves and dragged around in isolation. These Franks force the poor beasts into their homes and even into their beds. Dogs aren’t permitted to walk with one another, let alone sniff and frolic together. In that despicable state, in chains, they can do nothing but gaze forlornly at each other from a distance when they pass on the street. Dogs who roam the streets of Istanbul freely in packs and communities, the way we do, dogs who threaten people if necessary, who can curl up in a warm corner or stretch out in the shade and sleep peacefully, and who can shit wherever they want and bite whomever they want, such dogs are beyond the infidels’ conception.

– تصوير تعدادی از مينياتورهای داستان.

– مطلب خوبی به فارسی درباره‌ی اورهان پاموک.

– مقاله‌ی ويکی‌پديا درباره‌ی پاموک.